OSMANLI KREDİ REJİMİNDE SÜREKLİLİK: TEMESSÜK EŞİĞİ VE TAHSİL KAPASİTESİNİN YÖNETİMİ

Bu makale, Osmanlı iktisadî düzeninde kredi ilişkilerini kredi verildi mi/verilmedi mi? sorusuna indirgeyen normatif yaklaşımların ötesine geçerek; arşiv belgelerinde tekrar eden kayıt, takip ve müdahale kalıpları üzerinden borcun nasıl izlenebilir kılındığını ve hangi yöntemlerle tahsil edildiğini analiz etmektedir. Çalışma, krediyi sadece bir sermaye aktarımı veya hukuki akit olarak değil temessük (kayıt/taahhüt), istirdat (geri alma), tahsil ve süreklilik ekseninde işleyen katmanlı bir tahsil mimarisi olarak kavramsallaştırmaktadır. Osmanlı arşiv kaynaklarından elde edilen bulgular, temessükün borcu hukuki bir zeminden işlevsel bir statüye yani talep edilebilir bir noktaya taşıyan kritik bir kayıt eşiği işlevi gördüğünü kanıtlamaktadır. Araştırma, tahsil sürecinin bireysel bir alacak takibi olmaktan çıkarılarak kadı, yerel görevliler, mütevelliler ve kefillerin yer aldığı hiyerarşik bir yetki zinciri içinde nasıl kurumsallaştığını göstermektedir. Çalışma boyunca incelenen taksitlendirme, tahsil kanalının değiştirilmesi (alacağın kira gelirine bağlanması gibi), kefalet sisteminin işletilmesi ve borcun borçlunun vefatından sonra tereke üzerinden takibi gibi araçlar tahsilin tek hamleli bir ödeme fiili olmadığını ortaya koymaktadır. Aksine tahsil, tıkanma anlarında dahi telafi repertuvarı ile desteklenen, zamana yayılan ve idari müdahalelerle yönlendirilen kademeli bir süreç olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, Osmanlı kredi rejiminde sistemin asıl sürdürülebilirliğinin, kredi arzının hacminden ziyade; alacak hakkının izini süren kayıt disiplini ve geri dönüş kapasitesinin esnek yönetimi üzerinden kurulduğunu ileri sürerek literatüre özgün bir mekanizma analizi sunmaktadır.

This article moves beyond normative approaches reducing Ottoman credit relations to the binary of whether credit was granted or not. Instead it analyzes debt traceability and collection methods through recurring patterns of recording tracking and intervention in archival documents. The study conceptualizes credit as a layered collection architecture operating on the axes of temessük istirdat collection and continuity rather than a mere capital transfer. Findings from Ottoman archival sources demonstrate that temessük functioned as a critical recording threshold elevating debt from a legal basis to a functional and actionable status. The research illustrates how collection transformed from an individual pursuit into an institutionalized framework within a hierarchical chain of authority involving the kadi local officials trustees and guarantors. Mechanisms such as installment plans redirection of collection channels like linking claims to rental income activation of suretyship and tracking debt through estates after death reveal that collection was not a single act payment. On the contrary it was a gradual process supported by a repertory of restitution and guided by administrative interventions during stagnation. Consequently this study posits that Ottoman credit sustainability was established through recovery capacity management and recording discipline rather than credit supply volume thereby offering an original mechanism-based analysis to the literature.