1864 ÇERKES SÜRGÜNÜNDE ÖLÜM VE DEFİN: SAMSUN, ÇEVRESİ VE BATUM’DAKİ MASARİFAT DEFTERLERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Bu çalışma, 1864 Çerkes sürgünü sırasında Samsun, çevresi ve Batum’da hayatını kaybeden Kafkas muhacirlerinin ölüm ve defin kayıtlarını incelemektedir. Araştırmanın temel kaynaklarını, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde Maliye Nezareti Masarifat Defterleri tasnifinde yer alan 23 defter oluşturmaktadır. Defterlerdeki kayıtlar günümüz alfabesine aktarılarak ölüm ayı, kayıt yeri, yaş, cinsiyet, topluluk mensubiyeti ile kefen ve sabun kullanımına ilişkin değişkenler bakımından sınıflandırılmış ve betimsel olarak analiz edilmiştir. İncelenen belgelerde toplam 19.837 cenaze kaydı tespit edilmiştir. Kayıtlar mekânsal olarak özellikle Derbent, Kurupelit, Çarşamba, Kumcağız ve Terme’de; zamansal olarak ise Mayıs-Ağustos döneminde yoğunlaşmış, en yüksek aylık değer Ağustos ayında görülmüştür. Yaşı belirlenebilen kayıtlar içinde 30 yaş ve altındaki kişiler çoğunluğu oluştururken, cinsiyeti belirlenebilenlerde erkeklerin sayısı kadınlardan sınırlı ölçüde yüksek bulunmuştur. Şapsığ, Abzeh, Natuhoy ve Ubıhlar topluluk bilgisi belirlenebilen kayıtların önemli bölümünü meydana getirmiştir. Kefen ve sabun verileri, kitlesel ölümlerin defin hizmetleri üzerinde oluşturduğu maddi ve idari yükü görünür kılmaktadır. “Gemiden alınan”, “denizden çıkarılan”, “hastaneden alınan” ve “bikes/kimsesiz” gibi ifadeler ise krizin bireysel kimlikleri aşındıran kayıt pratiğini yansıtmaktadır. Ölüm ayı, yaş, cinsiyet ve topluluk bilgileri bütün kayıtlarda aynı ölçüde bulunmadığından eksik bilgiler ayrı kategoriler altında değerlendirilmiştir. Bulgular, sürgünün toplam ölüm bilançosunu değil, insani krizin Osmanlı idari kayıtlarına yansıyan bölümünü ortaya koymaktadır.

This study examines the death and burial records of Caucasian migrants who died in Samsun, its surrounding settlements, and Batumi during the Circassian exile of 1864. The primary sources consist of 23 registers preserved in the Masarifat Registers collection of the Ministry of Finance at the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye, Directorate of State Archives. The records were transliterated into the modern Turkish alphabet, classified according to month of death, place of registration, age, sex, community affiliation, and the use of shrouds and soap, and analysed through descriptive methods. A total of 19,837 burial records were identified. Spatially, the records were concentrated particularly in Derbent, Kurupelit, Çarşamba, Kumcağız, and Terme. Temporally, recorded deaths increased between May and August and reached their highest monthly level in August. Among cases for which age could be determined, persons aged thirty and below constituted the majority, while men slightly outnumbered women among records with identifiable sex. The Shapsugh, Abzakh, Natukhaj, and Ubykh communities accounted for a substantial share of records with identifiable community affiliation. Data on shrouds and soap reveal the material and administrative burden that mass mortality imposed on burial services. Expressions such as “taken from the ship,” “recovered from the sea,” “taken from the hospital,” and “bikes/destitute” also illustrate a recording practice shaped by the conditions under which bodies came under administrative responsibility. Since information on date, age, sex, and community affiliation was not available for every record, missing information was presented in separate categories. The findings do not represent the overall death toll of the exile, but rather the portion of the humanitarian crisis reflected in Ottoman administrative records.