TÜRKİYE’DE DİRENÇLİ KENTLER BAĞLAMINDA ENGELLİ BİREYLERE YÖNELİK AFET RİSK YÖNETİM POLİTİKALARINA GENEL BİR BAKIŞ

Gökhan Kalağan; Esin Şengün

doi:10.37880/cumuiibf.1822093

TR EN

TÜRKİYE’DE DİRENÇLİ KENTLER BAĞLAMINDA ENGELLİ BİREYLERE YÖNELİK AFET RİSK YÖNETİM POLİTİKALARINA GENEL BİR BAKIŞ

Öz

Afetler, sosyal ve ekonomik hayatı kısa süre içerisinde etkileyip ciddi kayıp, yaralanma ve ölümlere yol açarak yaşam faaliyetlerini durduran olaylardır. Ne zaman, nerede, nasıl ve ne kadar etkili olabileceği öngörülemeyen afetlere karşı “herkes” için uygulanabilir afet yönetimi oluşturulmalıdır. Afetlerin, risk altındaki gruplar başta olmak üzere toplumun bütünü açısından olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi hayati önem taşımasından hareketle engelli bireyler için uygulanacak afet hazırlıklarının, sağlıklı bireyler için yapılan hazırlıklardan farklı olması gerekmektedir. Bu çalışmanın amacı da risk grubu altında bulunan engelli bireylerin, dünya genelinde afet planlarında yalnızca %8’inde özel ihtiyaçlarına yer verilmesinden hareketle afetlerde görünür kılınmasına dikkat çekerek bu gibi durumlarda ortaya çıkan olumsuz etkilerin azaltılmasına yönelik önerilerde bulunmaktır. Deprem gibi afet ve acil durumlarda toplumdaki bireylerin, farklı kırılganlık düzeylerine sahip olabildiğinin dikkate alınıp; fiziksel, görme, işitme ve zihinsel engeli bulunan gruplara özgü engelli afet yönetim stratejilerinin geliştirilerek uygulanması ve bu grubun afetlerden görebileceği zararların en aza indirilerek toplumun afete dirençli kılınması için hem engelli bireylerin hem de yakın çevresinin yapması gerekenler ile Türkiye’nin bu alanda izlediği uygulamalar çerçevesinde afetle ilgili gelecek çalışmalara bir takım önerilerde bulunulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

AN OVERVIEW OF DISASTER RISK MANAGEMENT POLICIES FOR DISABLED INDIVIDUALS IN THE CONTEXT OF RESILIENT CITIES IN TÜRKİYE

Abstract

Disasters are events that disrupt daily life, quickly impacting social and economic life, causing serious loss, injury, and death. Applicable disaster management must be established for everyone to address the unpredictability of disasters, including when, where, how, and how severe they may be. Considering the vital importance of minimizing the negative effects of disasters on society as a whole, especially on at-risk groups, disaster preparedness for individuals with disabilities must be different from the preparations made for healthy individuals. The aim of this study is to draw attention to the fact that disabled individuals, who are at risk, are made visible in disasters, considering that their special needs are included in only 8% of disaster plans worldwide, and to make recommendations to reduce the negative effects that arise in such situations. Considering that individuals in society may have varying levels of vulnerability in disasters and emergencies such as earthquakes, a number of recommendations have been made for future disaster-related studies, including the development and implementation of disability management strategies specific to groups with physical, visual, hearing, and mental disabilities, and the actions that both individuals with disabilities and their immediate surroundings should take to minimize the damage these groups may suffer from disasters and to make society disaster-resistant. These recommendations are also made within the framework of the practices followed in this field in Türkiye.

Keywords

Kaynakça

Açıkalın, O. (2017). Yüzyılın Hesabı: Deprem Bağlamında Dirayetli Toplumun Neresindeyiz?, Yeni İnsan Yayınevi, İstanbul.
AFAD (2023). Açıklamalı afet yönetimi terimleri sözlüğü, Ankara.
AFAD-a (2025). Görev ve Yetkiler, https://www.afad.gov.tr/afadhakkinda (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
AFAD-b (2025). AFAD 2024-2028 Stratejik Planı https://www.afad.gov.tr/afad-2024-2028-stratejik-plani-yayimlandi (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
AFAD-c (2025). Engelsiz Afet Eğitimi Projesi, https://www.afad.gov.tr/engelsiz-afet-egitimi-projesi-acilis-programi-afadda-gerceklestirildi (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
Afet Yönetimi Özel İhtisas Komisyonu Raporu, (2014). 2014 Yılı Afet Yönetimi Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2022/08/Onuncu-Kalkinma-Plani-Afet-Yonetiminde-Etkinlik-Ozel-Ihtisas-Komisyonu-Raporu.pdf (Erişim Tarihi: 15.09.2025)
Afet Yönetimi Özel İhtisas Komisyonu Raporu, (2023). 2023 Yılı Afet Yönetimi Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2025/08/Afet-Yonetimi-OIK-Raporu_bolum-basliklari-revize_01082025.pdf (Erişim Tarihi: 15.09.2025).
Akgüngör, Ç. (2013). Sarsıntı başladığında: kitlesel afet eğitimi ve deprem anında birey davranış örneği. İÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 49, 29-63.

AKUT, (2011). Arama Kurtarma Derneği, Engelliler İçin Deprem El Kitabı, Marmara Belediyeler Birliği, İstanbul.
Alexander, D., & Sagramola, S. (2014). Guidelines for Assisting People With Disabilities During Emergencies Crises and Disasters. European and Mediterranean Major Hazards Agreement, 1-10.
ASHB (2025). Etkili Afet Yönetimi ile Engellilerin Güçlendirilmesi Projesi, https://aile.tr/istanbul/haberler/etkili-afet-yonetimi-ile-engellilerin-guclendirilmesi-projesi-nin-ilk-yerel-ortaklar-toplantisi-gerceklestirildi/ (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
AÜ, (2025). Anadolu Üniversitesi Afetlere Karşı Engelleri Birlikte Aşalım Proje Rehberi, https://disaster.anadolu.edu.tr/pluginfile.php/220/mod_resource/content/7/wxzRehber-Afetlere-Hazirlik-Genel-baski.pdf (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
BBB, (2025). Bursa Büyükşehir Belediyesi Temel Afet Bilinci, https://www.bursa.bel.tr/haber/buyuksehirden-temel-afet-bilinci-ilkyardim-ve-yangin-onleme-egitimi-35228. (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
Carter, W. N. (1991). Disaster Management: A Disaster Manager’s Handbook. Asian Development Bank, Philippines.
Çakır, Ö. & Atalay, G. (2020). Afetlerde özel gereksinimli grup olarak yaşlılar. Resilience Journal, 4(1), 169-186.
Çilingir, G., & Güler, Ö., İ. (2020). Afet politikalarında risk unsuru ve afet mevzuatında risk yönetimi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 3(1), 152-165.
Duymuş H., Çabuk N. S., & Çabuk A. (2024). Afetlere dirençli ve sürdürülebilir kentler için ekolojik planlama ve tasarım, M. Tün içinde, Tehlikeler ve Afete Dirençli Kentler-1, (s. 101-141), Gaziantep: Özgür Yayınları.
EDUCEN (2025). European Disasters in Urban Centers, https://www.akut.org.tr/educen (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
Ergünay, O. (2009). Doğal Afetler ve Sürdürülebilir Kalkınma. Deprem Sempozyumu 11-12 Kasım 2009 (s. 1-11). Bolu: Abant İzzet Baysal Üniversitesi.
GSC (2025). Barınma ve Yerleşim Programlarında Engellilerin Dahil Edilmesi, https://www.cccmcluster.org/sites/default/files/2023-05/Baseline%20Mapping%20Disability%20Inclusion.pdf (Erişim Tarihi: 10.12.2025).
Hemingway, L., & Priestley, M. (2006). Natural hazards, human vulnerability and disabling societies: a disaster for disabled people?. Review of Disability Studies: An International Journal, 2(3), 57- 67.
Hisamatsu, M. (2013). Panel Discussion on Disaster Resilience and Disability: Ensuring Equality and Inclusion. UNDESA, New York.
Hoffman, S. (2008). Preparing for disaster: protecting the most vulnerable in emergencies. UC Davis Law Review, 42, 1491-1547.
IDA (2025). Engelli Bireyleri İnsani Hazırlık ve Yanıt Merkezine Yerleştirmek, https://www.internationaldisabilityalliance.org/content/putting-persons-disabilities-centre-disaster-preparedness-and-response (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
IFRC & UNDP (2015). The handbook on law and disaster risk reduction. https://www.ifrc.org/document/handbook-law-and-disaster-risk-reduction (Erişim tarihi: 01.09.2025).
IFRC (2025). Tek Çatı Altında: Engellilere Uygun Barınma ve Acil Durum Yerleşimleri, https://www.ifrc.org/sites/default/files/2021-08/All-under-one-roof_EN.pdf (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
Isaacson-Kailes, J. (2005). Deprem ile birlikte yaşamak: Görme engellilerde depreme hazırlık. İstanbul: B.Ü. Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Afete Hazırlık Eğitimi Birimi.
İSMEP (2023). İstanbul sismik riskin azaltılması ve acil durum hazırlık projesi (i̇smep), engelli bireyler için afet ve acil durum planlama rehberi, https://www.ipkb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/03/AFET-ENGELLI-BIREYLER-BROSUR.pdf (Erişim Tarihi: 08.09.2025).
Jabareen, Y. (2013). Planning the resilient city: concepts and strategies for coping with climate change and environmental risk. Cities, 31, 220-229.
Kavanoz, S. E. (2020). Kentsel direnç kavramı üzerine. Kent ve Çevre Araştırmaları Dergisi, 2(1), 5-24.
Kadıoğlu, M. (2017). Afet Yönetimi: Beklenmeyeni Beklemek, En Kötüsünü Yönetmek, Marmara Belediyeler Birliği Kültür Yayınları, İstanbul.
Kırıkkaya, E. B., & Gerdan S. (2018). Engelli ve engelli adayı bireylerin bir afet anında nasıl davranacaklarına ilişkin görüşleri. Dirençlilik, 2, 123-129.
Kovancı, Y. (2024). Afet ve kırılgan gruplar. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(1), 13-30.
Lefebvre, H. (2015), Şehir hakkı, Sel Yayınevi, İstanbul.
Lichterman, J. D. (2000). A community as resource strategy for disaster response. Public Health Reports, 115(2-3), 262-265.
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review, landscape and Urban Planning, 147, 38-49.
MCR2030 (2025). Kentleri Dirençli Hale Getirmenin On Temel İlkesinin Her Biri İçin Engelli Bireylerin Dahil Edilmesi, https://mcr2030.undrr.org/sites/default/files/2023-11/undrr_disabilityinclusionscorecard-v1.0_english-dec2022-accessibledesign-rev2.pdf?startDownload=true (Erişim Tarihi: 10.12.2025).
Memiş, L. & Babaoğlu, C. (2020). Acil durum ve afet yönetiminde süreç yaklaşımı ve teknoloji. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(4), 776-791.
OECD (2025). Resilient Cities, https://www.oecd.org/cfe/regionaldevelopment/resilient-cities.htm (Erişim Tarihi: 01.09.2025).
Okay, N. & İnal, E. (2019). Kırılganlıktan kapasite geliştirmeye. Resilience Journal, 3(1), 85-99.
Özler, M. (2023). Afet riski bulunan yerlerde afete karşı dirençlilikte belediyelerin rolü. Akademik İncelemeler Dergisi, 18(2), 421-443.
Peek, L. (2008). Children and disasters: understanding vulnerability, developing capacities, and promoting resilience - an introduction. Children Youth and Environments, 18(1), 1-29.
Purcell, M. (2014). Possible worlds: henri lefebvre and the right to city, Journal of Urban Affairs, 36(1), 141-154.
Ray-Bennett, N., S. (2018). Disasters, deaths, and the sendai goal one: lessons from odisha, india. world development, 103, 27-39.
Stough, L., M. & Kang D. (2015). The Sendai framework for disaster risk reduction and persons with disabilities. International Journal of Disaster Risk Science, 6(2), 140-149.
Stough, L. M., Sharp, A. N., Resch, J. A., Decker, C., & Wilker, N. (2016). Barriers to the long-term recovery of individuals with disabilities following a disaster. Disasters, 40(3), 387-410.
Şengün, E. (2019). Dirençli Kentler Bağlamında Sürdürülebilir Bir Model Önerisi: Antalya ve Bursa Büyükşehir Belediyeleri Örneği, Doktora Tezi, Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Burdur.
TAMP (2014). Türkiye Afet Müdahale Planı, https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Planlar/TAMP.pdf (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
Tanrısever, A. M., Şahin, D., Arıkol, N., & Karaca, Ö. (2008). Deprem Eğitimi El Kitabı. AKUT, İstanbul.
TARAP (2022). Türkiye Afet Risk Azaltma Planı https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/20.5.5787.pdf (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
TASİP (2025). Türkiye Afet Sonrası İyileştirme Planı https://afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/e_Kutuphane/Planlar/TASIP/23052025-TASIP.pdf (Erişim Tarihi: 13.09.2025).
TDK (2023). Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 01.09.2025).
Thurston, A. M., Stöckl, H., & Ranganathan, M. (2021). Natural hazards, disasters and violence against women and girls: a global mixed-methods systematic review. BMJ Global Health, 6(4), 1-21.
Tonak, H. A., & Kitiş, A. (2020). Deprem ve yangın afetlerinde engelli: anlatımsal bir derleme. Ergoterapi ve Rehabilitasyon Dergisi, 8(1), 77-84.
Türk, A. (2022). Deprem özelinde engelli bireylere duyarlı afet yönetimi modeli. Afet ve Risk Dergisi, 5(1), 61-77.
UDSEP (2012). Ulusal Deprem Strateji ve Eylem Planı, https://www.afad.gov.tr/kurumlar/afad.gov.tr/2403/files/udsep_1402013_kitap.pdf (Erişim Tarihi: 10.09.2025).
UNDRR-a (2025). Yerel Afet Riskinin Azaltılmasında Engellilerin Dahil Edilmesini Geliştirmek, https://www.undrr.org/media/92670/download?startDownload=20251210 (Erişim Tarihi: 10.12.2025).
UNDRR-b (2025). Ayrıştırılmış Veriler, https://www.undrr.org/media/76930/download?startDownload=20251210 (Erişim Tarihi: 10.12.2025).
UNICEF-a (2025). Engellilere Yönelik İnsani Eylem Araç Seti, https://www.unicef.org/disabilities/emergencies/inclusive-humanitarian-action-toolkit (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
UNICEF-b (2025). Engellileri Kapsayan İnsani Yardım Faaliyetlerine İlişkin Temel Adımlar, https://www.unicef.org/media/124241/file/Essential%20actions%20on%20disability-inclusive%20humanitarian%20action:%20checklist.pdf (Erişim Tarihi: 11.12.2025).
UNDRR, (2025). BM Afet Riskini Azaltma Ofisi, https://www.undrr.org/report/2023-gobal-survey-report-on-persons-with-disabilities-and-disasters (Erişim Tarihi: 08.09.2025).
UN-HABİTAT (2017). Trends in Urban Resilience 2017, https://unhabitat.org/trends-in-urban-resilience-2017 (Erişim Tarihi: 01.09.2025).
Varol, N., & Kaya, C. M. (2018). Afet risk yönetiminde transdisipliner yaklaşım. Afet ve Risk Dergisi, 1(1), 1- 8.
Vladutiu, C. J., Casteel, C., Marshall, S. W., McGee, K. S., Runyan, C. W., & Coyne-Beasley, T. (2012). Disability and home hazards and safety practices in us households. Disabil Health J, 5, 49-54.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Kamu Yönetimi

Bölüm

Derleme

Yazarlar

Gökhan Kalağan
0000-0001-8296-6316
Türkiye

Esin Şengün ^*
0000-0001-8007-3194
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

26 Nisan 2026

Gönderilme Tarihi

13 Kasım 2025

Kabul Tarihi

25 Şubat 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 27 Sayı: 2

DOI

https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1822093

IZ

https://izlik.org/JA64YF65XW

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Kalağan, G., & Şengün, E. (2026). TÜRKİYE’DE DİRENÇLİ KENTLER BAĞLAMINDA ENGELLİ BİREYLERE YÖNELİK AFET RİSK YÖNETİM POLİTİKALARINA GENEL BİR BAKIŞ. Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 27(2), 412-437. https://doi.org/10.37880/cumuiibf.1822093